دکتر نجم‌الدین عزیزی

دکتر سید محمد بلورچیان، از پیشگامان شیمی آلی‌ سیلیکون در ایران و بنیانگذار و مؤسس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، پس از عمری تلاش علمی، پژوهشی و مدیریتی، شامگاه جمعه ۱۳ شهریور دار فانی را وداع گفت؛ انسانی فداکار که با ایمان، اراده‌ای استوار و عشقی بی‌پایان به علم، رؤیای خود را به نهادی علمی در تراز بین‌المللی بدل کرد. گاهی انسان‌هایی به دنیا می‌آیند که زندگی‌شان را نمی‌توان فقط با شمارش مقاله‌ها، کتاب‌ها، اختراع‌ها یا مسئولیت‌های اجرایی سنجید. ارزش واقعی آنان در چیزی فراتر از کارنامه علمی نهفته است؛ در آثاری که پس از رفتنشان باقی می‌مانند و در انسان‌هایی که به‌واسطه آنان راه علم را ادامه می‌دهند. دکتر سید محمد بلورچیان از همین جنس انسان‌ها بود. اکنون که جامعه علمی ایران در سوگ درگذشت این استاد فرهیخته نشسته است، شاید بهترین زمان برای بازخوانی میراث مردی باشد که تمامی زندگی خود را وقف علم، پژوهش و ساختن زیرساخت‌های علمی کشور کرد.
سید محمد، ۱۳۱۲ شمسی در تبریز متولد شد. پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه، در دانشکده داروسازی دانشگاه تبریز به تحصیل پرداخت و مدرک دکترای داروسازی خود را دریافت کرد. سپس برای ادامه تحصیل راهی فرانسه شد و از دانشگاه بوردو فرانسه در مقطع دکتری تخصصی شیمی فارغ‌التحصیل شد. او از معدود دانشمندانی بود که دو مدرک دکتری در حوزه‌های داروسازی و شیمی داشت؛ انتخابی که نگاه عمیق او به اهمیت علوم پایه و جایگاه ویژه علم شیمی در پیشرفت دانش را نشان می‌داد. او بر این باور بود که شیمی، علم تمامی علوم است و از همین رو، مسیر پژوهشی خود را در این حوزه با جدیت و علاقه دنبال کرد.
دکتر بلورچیان با الهام از تجربه دوران حضور خود در فرانسه و با هدف کاربردی و عملیاتی کردن علم شیمی در ایران و بومی‌سازی دانش و فناوری‌های مرتبط، پس از بازگشت به کشور فعالیت علمی خود را در دانشگاه تبریز ادامه داد. پس از انقلاب، دانشکده شیمی تبریز به کانون فعالیت‌های علمی او تبدیل شد و علاقه وافرش به پژوهش، او را بر آن داشت تا برای ایجاد مرکزی توانمند در عرصه پژوهش‌های شیمی و مهندسی شیمی تلاش کند. این آرزو سرانجام در دولت چهارم جمهوری اسلامی ایران به بار نشست و با دستور دکتر محمد فرهادی، وزیر وقت آموزش عالی، زمینه تشکیل پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران فراهم شد. تأسیس این پژوهشگاه نقطه عطفی در زندگی علمی دکتر بلورچیان به‌حساب آمد؛ نهادی که حاصل سال‌ها تلاش مستمر، ایمان به پژوهش، اراده‌ای استوار و نگاه آینده‌نگر او به علم بود.
دانشمندی که نهاد ساخت
یکی از مهم‌ترین میراث‌های دکتر بلورچیان، تأسیس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران است؛ نهادی که با تلاش، پیگیری و اراده او شکل گرفت و یکی از مراکز مهم پژوهش در حوزه شیمی و مهندسی شیمی کشور شد. او از همان ابتدا در اندیشه ایجاد مرکزی پژوهشی در تراز جهانی بود؛ مرکزی که در ذهن او می‌توانست الگویی ایرانی از مراکز علمی بزرگی همچون مؤسسات ماکس پلانک باشد. زمینی که برای بسیاری شاید فقط یک زمین بایر به‌نظر می‌رسید، برای دکتر بلورچیان تصویری از آینده علم ایران بود. او در آن زمین، آزمایشگاه‌ها، پژوهشکده‌ها، تجهیزات پیشرفته و نسل‌های آینده پژوهشگران ایرانی را می‌دید. شاید همین، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک دانشمند واقعی باشد: دیدن چیزی که هنوز وجود ندارد و سپس تلاش برای ساختن آن. دکتر بلورچیان اعتقاد داشت پژوهش نباید فقط در محدوده تحقیقات بنیادی باقی بماند، بلکه باید بتواند در حل مشکلات صنایع و پاسخ‌گویی به نیازهای کشور نیز نقش‌آفرین باشد. همین نگاه، پژوهشگاه را از یک مرکز صرفاً دانشگاهی فراتر برد و به نهادی با رویکرد کاربردی و پیوند میان علم و صنعت تبدیل کرد. از همین رو، عنوان «پایمرد پژوهش» که برای او برگزیده شده، عنوانی تشریفاتی نیست. این نام، خلاصه‌ای از یک عمر ایستادگی در مسیر علم است. وی همچنین از پیشگامان تحقیقات شیمی آلی‌سیلیکون در ایران به‌شمار می‌رفت و در توسعه این حوزه علمی در کشور نقش مؤثری داشت. سید محمد بلورچیان در زمانی که بسیاری هنوز اهمیت راهبردی سیلیکون و فناوری‌های وابسته به آن را به‌روشنی درک نکرده بودند، کانون فناوری سیلیکون را راه‌اندازی کرد. امروز، با گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه انرژی خورشیدی و نقش فناوری‌های مبتنی بر سیلیکون در ساخت سلول‌های خورشیدی، اهمیت این نگاه علمی و آینده‌نگرانه او بیش از پیش نمایان شده‌است. شاید اگر آن روز سرمایه‌گذاری گسترده‌تری در این حوزه می‌شد، امروز سهم بیشتری در عرصه انرژی‌های تجدیدپذیر داشتیم.
میراث ماندگار
در کنار توان علمی و مدیریتی، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این استاد فرهیخته، ثبات، درستکاری، پیگیری و سخت‌کوشی او بود؛ ویژگی‌هایی که در تمامی سال‌های فعالیت علمی و مدیریتی‌اش نمود داشت. امروز، با درگذشت دکتر بلورچیان، جامعه علمی ایران فقط یک استاد برجسته شیمی را از دست نداده؛ بلکه دریغاگوی یکی از معماران نهاد علم و پژوهش در ایران معاصر شده‌است. دانشمندان بزرگ در حقیقت از میان ما نمی‌روند؛ آنان در آزمایشگاه‌هایی که ساخته‌اند، در پژوهشگرانی که تربیت کرده‌اند، در دانشجویانی که به علم علاقه‌مند ساخته‌اند، در کتاب‌ها و مقالاتشان و در نهادهایی که برای آینده بنا نهاده‌اند، به زندگی خود ادامه می‌دهند. میراث دکتر بلورچیان نیز همین است. او نشان داد که ساختن یک نهاد علمی بزرگ، از یک ساختمان آغاز نمی‌شود، از یک باور آغاز می‌شود؛ باور به اینکه می‌توان در ایران علم تولید کرد، پژوهشگاه ساخت، نسل تربیت کرد و استانداردهای جهانی را هدف گرفت. امروز شاید بهترین ادای احترام به او این نباشد که فقط از گذشته‌اش سخن بگوییم، بلکه باید از خود بپرسیم: آیا نسل ما می‌تواند رؤیاهایی به بزرگی رؤیاهای او داشته باشد؟ دکتر سید محمد بلورچیان رفت، اما رؤیایی که برای علم ایران در سر داشت، همچنان زنده است؛ رؤیایی که بخشی از آن در پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، در آثار و مقالات علمی او و در نسل‌هایی از پژوهشگران و دانشجویانی که با فرهنگ پژوهش آشنا شدند، ادامه یافته‌است.